Humani citomegalovirus (HCMV) je široko rasprostranjen ljudski virus koji inficira velik dio svjetske populacije, a nakon primarne infekcije zauvijek ostaje u organizmu domaćina (Whitley, 1996). Iako u zdravih osoba ne uzrokuje smetnje, u osoba s oslabljenim imunim sustavom može uzrokovati po život opasne infekcije, dok kod imunološki nezrele novorođenčadi može uzrokovati ozbiljnu kongenitalnu bolest s teškim posljedicama koje mogu trajati cijeli život. Infekcija HCMV-om najčešća je virusna kongenitalna infekcija s godišnjom učestalošću 0,1–2 % (Britt, 2010) te uzrokuje više smrti i trajnih oštećenja novorođenčadi od Downova sindroma, fetalnog alkoholnog sindroma ili malformacija neuralne cijevi (Ross, Dollard i sur., 2006). Osim toga, infekcija HCMV-om važan je uzročnik odbacivanja organa kod transplantiranih pacijenata.
Iako se HCMV istražuje već desetljećima, ne postoji učinkovito cjepivo, a terapijske su opcije ograničene, toksične i nedjelotvorne protiv svih virusnih sojeva (Andrei, De Clercq i sur., 2009). Glavni razlozi za to su: (1) specifičnost za vrstu, zbog čega se HCMV ne može izravno istraživati na eksperimentalnim životinjama i (2) nedostatno razumijevanje virusnih gena i njihovih interakcija s genima domaćina. Taj se problem danas djelomično zaobilazi uporabom drugih citomegalovirusa, osobito mišjeg citomegalovirusa (MCMV-a), koji je genetički i biološki vrlo sličan HCMV-u.
HCMV pripada porodici herpesvirusa. Većina ljudi zaražena je barem jednim herpesvirusom, a ta infekcija traje cijeli život. Naziv potječe od grčke riječi herpein (gmizati), koja opisuje lezije karakteristične za neke herpesviruse, kao i njihovu sposobnost uzrokovanja ponavljajućih infekcija.
Obitelj herpesvirusa dijeli se na tri pod-obitelji: alfa-, beta- i gama-herpesviruse (Whitley, 1996). Najpoznatiji herpesvirus je herpes simplex virus tipa 1 (HSV-1), uzročnik promjena na koži koje obično nazivamo herpesom. Drugi poznati alfa-herpesvirus je varicella zoster virus, uzročnik vodenih kozica. HCMV pripada beta-herpesvirusima, dok Epstein–Barr virus, uzročnik mononukleoze, i virus Kaposijeva sarkoma pripadaju gama-herpesvirusima. Naziv citomegalovirus dolazi od grčkih riječi cito (stanica), megalo (veliko) i virus, što opisuje tipičan izgled zaraženih stanica koje su povećane i zaobljene.
Infekcija herpesvirusima može se razviti u dva oblika: litičku ili latentnu infekciju. Litička infekcija dovodi do lize (uništenja) inficirane stanice i stvaranja velikog broja novih virusnih čestica. Nasuprot tome, u nekim tipovima stanica virus ulazi u latentni oblik, pri kojem ne dolazi do lize stanice, ne nastaju novi virusi, a aktivan je samo manji dio virusnih gena. U tom stanju virus je praktički nevidljiv imunom sustavu.
Sposobnost ulaska u latenciju jedan je od razloga zašto herpesvirusi uzrokuju cjeloživotne infekcije. Drugi važan čimbenik je sposobnost izbjegavanja imunološkog sustava. HCMV ima velik genom koji kodira gotovo 200 gena, od kojih je velik dio posvećen upravo izbjegavanju imunološkog odgovora. Istraživanja ovog virusa značajno su doprinijela razumijevanju funkcioniranja imunološkog sustava.
Zbog svega navedenog, kao i značajnog utjecaja koji ovaj virus ima na novorođenčad i imunosuprimirane pacijente, istraživanja u sklopu Centra izvrsnosti usmjerena su na bolje razumijevanje CMV-a te razvoj metoda kojima bi se njegova svojstva mogla iskoristiti u terapijske svrhe.
